Franz Kafka (1883 - 1924)

Franz Kafka urodził się 3 lipca 1883 roku w Pradze jako najstarsze dziecko zasymilowanych Żydów Hermana i Julii Kafki z domu Löwy. Owiana średniowiecznymi legendami Praga była wówczas miastem należącym do monarchii austriacko-węgierskiej, znajdującej się pod rządami Habsburgów. Kafka miał trzy siostry: Elli, Valli i Ottlę. Najważniejszą i zarazem najbardziej znienawidzoną osobą w życiu Kafki był jego ojciec. Hermann Kafka pochodził z południowych Czech i "już jako dziesięcioletnie dziecko był zmuszony do ciągnięcia wózka przez okoliczne wsie i to nawet w zimę i bardzo wczesnym rankiem" (1) i "latami cierpiał wskutek otwartych ran na nogach, będących efektem braku odpowiedniego odzienia zimowego." (2)  Te smutne fakty są niezbędne do zrozumienia postawy życiowej ojca Franza Kafki, która w przyszłości miała zaważyć także na życiu jego syna. Poniżony i zahartowany swoim trudnym dzieciństwem Hermann Kafka dążył przez całe swoje życie do osiągnięcia społecznej aprobaty, która w jego oczach stała się najbardziej pożądanym dobrem. Mordercza praca i niezłamana wola zwycięstwa w znacznym stopniu pomogły mu osiągnąć ten cel. Dzięki wytrwałości i posagowi żony udało mu się otworzyć w Pradze sklep galanteryjny, a później hurtwnię bławatną, której siedzibą w czasach świetności był lokal znajdujący się w Pałacu Kinskich na praskim rynku.

Rodzice Franza Kafki reprezentowali typową na tamte czasy grupę społeczną zasymilowanych Żydów, dla której ważniejsze były pieniądze i interesy, aniżeli żydowska tradycja i religia. Na pierwszym miejscu stawiano społeczne uznanie, a takowe można było osiągnąć na dwojaki sposób: dzięki arystokratycznemu pochodzeniu lub zamożności, tak jak w przypadku rodziny Kafki. Nie dziwi więc fakt, że rodzicom pisarza siłą rzeczy nie starczało czasu na wychowanie syna. Obowiązek ten przejęły kucharka i guwernantka. Był to tylko jeden z powodów, dla których mały Franz czuł się wyobcowany wobec najbliższych mu osób. Jeszcze po wielu latach pisarz odczuwał skutki tej patologicznej sytuacji:

"Żyję w swojej rodzinie wśród najukochańszych osób, a jednak czuję się bardziej obco niż obcy. Konwersacja z matką moją składała się w ostatnich latach z przeciętnie dwudziestu słów, a rozmowy z ojcem sprowadzały się głównie do pozdrowień." (3)

Obelgi, groźby, ironia i czarny humor były werbalnymi środkami, które miały uformować z mięczaka prawdziwego Kafkę. Matka pisarza dokładała wszelkich starań, by łagodzić narastające konflikty między ojcem i synem. Kafka odziedziczył charakter po matce; zresztą cała matczyna strona, jak twierdził Kafka, charakteryzowała się takimi przymiotami jak "wrażliwość, niepokój i poczucie sprawiedliwości" (4). Kafka nie wyróżniał się temperamentem, zadziornością i siłą, czyli cechami, którymi mógł się poszczycić jego ojciec. Największą jednak krzywdą jaką Hermann Kafka mógł wyrządzić synowi była nietolerancja wobec jego osobliwego, czy nawet dziwacznego charakteru i nietypowego sposobu bycia. Okres dzieciństwa dla wrażliwego Franza Kafki był istnym koszmarem, który wywarł znaczący wpływ na jego późniejsze życie. W liście do jednego ze swoich znajomych pisał:

"Dwa zrodzone z egoizmu środki wychowawcze rodziców to: tyrania i niewolnictwo we wszystkich odmianach, przy czym tyrania może się objawiać w bardzo delikatny sposób…a niewolnictwo wyniośle, lecz są to dwa antywychowawcze środki, idealnie nadające się do tego, aby wbić dziecko z powrotem do ziemi, która go zrodziła." (5)

Zwykle od rodziny oczekuje się najwięcej ciepła, dobroci, miłości i zrozumienia, ale w przypadku Kafki właśnie z jej strony powiał, po raz pierwszy w jego życiu, wietrzyk wyobcowania, który z biegiem lat przekształcił się w prawdziwy sztorm alienacji, a w efekcie końcowym stał się atramentem w piórze tego wielkiego pisarza. Rodzina nie obdarzyła go większą wiarą we własne siły, przymiotem jakże potrzebnym w dorosłym życiu. Przez całe życie prześladował go lęk przed tym wszystkim, co nosiło znamiona obcego. To było powodem, dla którego dopiero w wieku 31 lat wyprowadził się z rodzinnego domu, o wymarzonej ucieczce z raz ukochanej raz znienawidzonej Pragi, która do końca życia miała pozostać tylko planem, nawet nie wspominając. Nie powinien nikogo dziwić fakt, że w dziełach Kafki odnajdziemy wiele elementów architektonicznych jak schody, ciasne uliczki i tylne dziedzińce. One to w dużej mierze zaważyły na ciężkiej i ciemnej atmosferze jego dzieł literackich. W latach 1889 - 1893 pisarz uczęszczał do Niemieckiej Szkoły Ludowej, a w latach 1893 - 1901 do bardzo konserwatywnego humanistycznego Altstädter Gymnasium (Staromiejskiego Gimnazjum). Również tam nie poznano się na talencie Kafki, bowiem szkolne programy były przepełnione bezsensownym materiałem, przeznaczonym do bezmyślnego wkuwania na pamięć. Iinwencja twórcza uczniów w każdym bądź razie nie była rozwijana. W szkole panował specyficzny system hierarchiczny, który utrudniał osobiste kontakty pomiędzy nauczycielem a uczniem. Podobnie jak w rodzinnym domu Kafka czuł się mało ważny, co tylko umocniło jego wyobcowanie i samotność. Emil Utitz, szkolny kolega Kafki, wspominał po latach:

"Bardzo go lubiliśmy i szanowaliśmy, ale nikt nie był w stanie się spoufalić z nim: otaczała go niewidoczna szklana ściana. Swoim spokojnym, dobrotliwym i zainteresowanym uśmiechem otwierał i zamykał się światu jednocześnie." (6)

W szkole pisarz zetknął się z teoriami darwinizmu i socjalizmu, które interesowały go przez pewien czas. Nudne lekcje religii i nie nadający się do naśladowania przez prawdziwego Żyda przykład własnego ojca, który zjawiał się tylko cztery razy w roku w synagodze w czasie trzech najważniejszych świąt żydowskich i urodzin cesarza, sprawiły iż już na tym etapie została zerwana i tak już cienka nitka łącząca Kafkę z żydowską religią. Po maturze próbował swoich sił na Niemieckim Uniwersytecie w Pradze, gdzie przez krótki czas studiował chemię i germanistykę, zanim ostatecznie trafił na wydział prawa, co było marzeniem ojca, a dla syna stało się niesamowitą męką. 18 czerwca 1906 roku Franz Kafka otrzymał tytuł doktora nauk prawnych. W czasie swoich studiów pisarz interesował się także filozofią (Franzem Brentano, Friedrichem Nietzsche i później Sorenem Kirkegaardem), liryką (tak jak większość młodzieńców praskich z wyższych sfer), a ponadto często chodził do teatru. W 1902 roku poznał swojego najlepszego przyjaciela Maxa Broda. Brod zapoznał Kafkę z najbardziej znanymi pisarzami Pragi i umotywował go do pisania dzieł literackich i ich wydawania. Gdyby nie Brod, teksty Kafki zgniłyby zapewne w jego szufladzie lub zostałyby strawione przez ogień (Kafka kazał Brodowi spalić manuskrypty po swojej śmierci). W latach 1904 - 1905 powstał "Opis walki", pierwsze opowiadanie, które już wtedy odznaczało się krystalicznie czystym językiem, charakterystycznym dla jego dzieł. Właśnie za pomocą tego specyficznego języka pisarskiego Kafka starał się oderwać od stylu całej reszty praskich prozaików, przesyconego przerostami formalnymi i stylistycznymi, charakterystycznego dla tekstów rodem z baroku. Nie zmieniło to jednak faktu, iż praska atmosfera, tj. średniowieczna architektura miasta i specyfika literackich kawiarni, w których spotykali się młodzi pisarze, wywarły ogromny wpływ na twórczość i życie Franza Kafki. Autor "Procesu" spędził prawie cały swój krótki żywot w Pradze, która w tamtych czasach niewiele straciła ze swojej średniowiecznej atmosfery. Swoje życie w tym starym i zabytkowym mieście opisał kiedyś w obrazowy sposób jednemu ze swoich znajomych - Friedrich Thieberger przypominał sobie:

"Gdy spojrzeliśmy kiedyś na rynek, powiedział wskazując na budynki: 'Tutaj znajdowało się moje gimnazjum, w tamtym wystającym budynku uniwersytet i trochę w lewo moje biuro. W tym małym okręgu' - i wtedy zakreślił swoim palcem kilka kręgów - 'zawarte jest całe moje życie'." (7)

Po odbyciu rocznej praktyki sądowej Kafka znalazł zatrudnienie w charakterze siły pomocniczej w ubezpieczalni "Assicurazioni Generali". Warunki pracy były bardzo trudne, bowiem każdemu pracownikowi przysługiwał tylko dwutygodniowy urlop (i to tylko co dwa lata a ponadto tylko na własne życzenie). Praca w "Assicurazioni Generali" trwała od 8 rano do 18 wieczorem. Dla Kafki było to katastrofą, ponieważ pisarz przyzwyczajony był do wolnego popołudnia. W tym czasie odpoczywał, chodził na długie spacery lub oddawał się swojej największej pasji: pisarstwu. Te kilka wolnych godzin, które pozostawały mu po morderczym dniu pracy zwykł, jak sam mówił, "pożerać jak dzikie zwierzę" (8). Ciężka praca i brak wolnego czasu były bezpośrednią przyczyną podjęcia pracy w innym zakładzie ubezpieczeń, zajmującym się ubezpieczeniami pracowniczymi. W tej firmie warunki pracy były znacznie lepsze, bowiem Kafka pracował tutaj tylko sześć godzin dziennie. Ale nawet z tego nie był do końca zadowolony, bowiem praca ta również skutecznie przeszkadzała mu w pisaniu:

"Gdy chciałem dzisiaj wstać z łóżka, to po prostu omdlałem...Niewinny udział biura w tej kwestii jest na istotny, bo gdybym nie musiał tam iść, mógłbym żyć spokojnie moją pracą, a nie spędzać tam codziennie sześć godzin [...] stanowi to dla mnie straszliwe podwójne życie, a jedynym wyjściem z tej całej historii jest obłęd [...]." (9)

Jedyną rozrywką Kafki były nieliczne wycieczki z "Maxem Brodem" do Włoch, Paryża i Weimaru oraz liczne wypady w okolice Pragi. W listopadzie 1911 roku pisarz stał się współwłaścicielem fabryki azbestu, prowadzonej w głównej mierze przez jego szwagra Karola. Jednak fabryką nie interesował się zbytnio, co mocno zaciążyło na i tak już trudnych stosunkach wzajemnych z ojcem, który wcześniej chciał, aby syn został współwłaścicielem fabryki. Gdy Karol wyjechał w dwutygodniową podróż służbową, ciężar doglądania fabryki spadł na Kafkę, który musiał poświęcić na to swoje wolne popołudniowe godziny. Z tego powodu pisarz doznał załamania nerwowego, a nawet myślał o samobójstwie. 13 sierpnia 1912 roku poznał w mieszkaniu Maxa Broda swoją przyszłą narzeczoną Felice Bauer, w której się niemal natychmiast zakochał. To spotkanie zaowocowało powstaniem przełomowego opowiadania Kafki zatytułowanego "Wyrok". Utwór ten został napisany w ciągu jednej nocy (z 22. na 23 września 1912 roku). Kafka był twórcą niezwykle krytycznie odnoszącym się wobec własnych tekstów, ale w tym przypadku musiał uznać genialność tego dzieła. Cała rzesza interpretatorów zmagała się przez prawie osiemdziesiąt lat z tym opowiadaniem, ale nawet sam Kafka nie był w stanie zrozumieć do końca jego sensu i przesłania. Akt stworzenia opowiadania "Wyrok" porównał w swoich "Dziennikach" do narodzin człowieka. Tekst ten wyszedł wprawdzie spod jego pióra, ale, tak do końca nie był jego. Co wytrawniejsi znawcy Kafki wiedzą o czym mowa. I wcale nie chodzi tu o żaden plagiat. W jego "Dziennikach" odnajdujemy następującą notatkę na ten temat: "Tylko w ten sposób można tworzyć, tylko w takich warunkach, z takim całkowitym otwarciem duszy i ciała." (10) Kafka wpadł w twórczy trans i tylko kilka tygodni później przerwał pracę nad nigdy niedokończoną "Ameryką", aby stworzyć "Przemianę", swoje najbardziej znane opowiadanie. Z Felice Bauer prowadził bardzo intensywną korespondencję listowną, która zachowała się praktycznie w całości. Według opinii niektórych literaturoznawców Felice Bauer była dla Kafki pewnego rodzaju białą ścianą, którą mógł wypełniać swoimi podświadomymi projekcjami umysłowymi. Ilość listów skierowanych do Felice jest przeogromna i zachodzi podejrzenie, że Kafka w listach tych prowadził wewnętrzny monolog. Dwa miesiące po wybuchu I Wojny Światowej powstało opowiadanie "W kolonii karnej", przez niektórych krytyków uważane za reakcję Kafki na to tragiczne w skutkach wydarzenie. W tym samym roku rozpoczął pracę nad swoim najbardziej znanym dziełem pod tytułem "Proces". Po dwóch zerwanych zaręczynach z Felice Bauer w 1919 roku Kafka zaręczył się po raz trzeci (tym razem z Julią Wohryzek), ale również ten związek nie przetrwał. Dlaczego legły te związki w gruzach ? Niepowodzenia w życiu prywatnym wytłumaczył pisarz w swoich "Dziennikach" w taki oto sposób:

"Wszystko co nie jest literaturą nudzi mnie i nienawidzę tego, bo mi przeszkadza, albo mnie blokuje, chociaż tylko pozornie. Nie posiadam absolutnie żadnego zmysłu rodzinnego, chyba że jestem obserwatorem. Poczucie pokrewieństwa także jest mi obce, a odwiedziny traktuję jako zło wymierzone celowo we mnie." (11)

Kafka chciał skończyć z tymi męczarniami, dlatego też zaczął spędzać swój wolny czas w aktywny sposób: chodził na długie spacery, pływał na łódce, pracował w ogródku, w gospodarstwie rolnym a nawet w stolarni. Zabiegi te nie przyniosły jednak oczekiwanych rezultatów. Ze zdrowiem Kafki było coraz gorzej: w 1917 roku lekarze odkryli u niego gruźlicę. Od tego czasu drugim domem pisarza stały się sanatoria. W 1920 roku Kafka poznaje Milenę Jesenską, Czeszkę, która jako pierwsza przetłumaczyła jego dzieła na język czeski. Milena była jedyną kobietą w jego życiu, która go zrozumiała:

"Sprawy stoją tak, że pozornie jesteśmy zdolni do egzystowania, bo uciekliśmy się kiedyś do kłamstwa, do ślepoty, do entuzjazmu, do optymizmu, do jakiegoś przekonania, do pesymizmu albo do czegokolwiek innego. On jednak nigdy nie uciekł w azyl, w żaden. On jest absolutnie niezdolny do kłamstwa, pijaństwa. Jest człowiekiem bez jakiegokolwiek schronu, domu. Dlatego jest bezbronny wobec wszelkich rzeczy, przed którymi jesteśmy bezpieczni. On jest jak nagi wśród ubranych." (12)

Powieść "Zamek" (a raczej fragmenty) powstała pomiędzy styczniem a wrześniem 1922 roku. Stan zdrowia Kafki pogorszył się i w 1921 roku pisarz musiał zrezygnować ze swojej dotychczasowej pracy w zakładzie ubezpieczeń. W 1923 roku poznał w Müritz Dorę Diamant, Żydówkę polskiego pochodzenia, która towarzyszyła mu w ostatnich chwilach jego życia. Franz Kafka zmarł 3 czerwca 1924 roku na gruźlicę, miesiąc przed swymi 41 urodzinami. Podsumowując należałoby powiedzieć, że Kafka był wyobcowany wobec wielu obszarów życia: m.in. rodziny, szkoły i religii żydowskiej. Nie przetrwały również jego związki z kobietami, a patrząc na fragmentaryczny charakter jego twórczości, można odnieść wrażenie, że także tutaj pozostawił rumowisko. Wiele osób chciało go zrozumieć i mu pomóc, ale jego skomplikowany i bardzo złożony charakter, który "nie był z tego świata" (13) stanął temu na drodze. Kafka wiedział o tym najlepiej: "Myśl, by mi pomóc, jest chorobą samą w sobie i wymaga obłożnego leczenia." (14)

KALENDARIUM

________________________________

Wszystkie cytaty są tłumaczeniami własnymi
(1).Kafka, Franz: Tagebücher. Wydawcy: Hans-Gerd Koch, Michael Müller i Malcolm Pasley (2002). Frankfurt nad Menem: Fischer Taschenbuch Verlag, s. 323.
(2).Ibidem.
(3).Ibidem, s. 580.
(4).Wagenbach, Klaus (1964): Franz Kafka. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt Taschenbuch Verlag, s. 15.
(5).Kafka, Franz: Briefe 1902-1924. Wydawca: Max Brod (1958). New York/Frankfurt nad Menem: S. Fischer Verlag, s. 346.
(6).Koch, Hans-Gerd (wydawca) (2000): Als Kafka mir entgegenkam. Frankfurt nad Menem: Fischer Taschenbuch Verlag, s. 44.
(7).Ibidem, s. 126.
(8).Kafka, Franz: Briefe 1902-1924. Wydawca: Max Brod (1958). New York/Frankfurt nad Menem: S. Fischer Verlag, s. 48.
(9).Kafka, Franz: Tagebücher. Wydawcy: Hans-Gerd Koch, Michael Müller i Malcolm Pasley (2002). Frankfurt nad Menem: Fischer Taschenbuch Verlag, s. 29.
(10).Ibidem, s. 461.
(11).Ibidem, s. 581.
(12).Kafka, Franz: Briefe an Milena. Wydawcy: Jürgen Born i Michael Müller (1986). Frankfurt nad Menem: Fischer Taschenbuch Verlag, s. 366.
(13).Stach, Reiner (2002): Kafka. Die Jahre der Entscheidung. Frankfurt nad Menem: S. Fischer Verlag, s. XII.
(14).Wagenbach, Klaus (1964): Franz Kafka. Reinbek bei Hamburg: Rowohlt Taschenbuch Verlag, s. 94.