POWIEŚCI |

AMERYKA
(Zaginiony)
Dlaczego Kafka napisał (niedokończoną) powieść o Ameryce ? Kafka fascynował się Ameryką, bowiem tamtejsza rzeczywistość odbiegała w niemałym stopniu od przyjętych standardów europejskich. Nie postawił wprawdzie w swoim życiu stopy na lądzie amerykańskim, ale świat ten znany był mu przede wszystkim z gazet, książek, filmów i opowiadań podróżnych. Wiadomo, że w połowie 1913 roku Kafka widział w kinie western pod tytułem "Niewolnicy złota", jednak jego najważniejszym źródłem o Ameryce były sprawozdania z podróży, które ukazywały się w największych gazetach praskich: "Neue Rundschau", "Bohemia", "Prager Tagblatt". Szczególnie pamiętniki Artura Holitschera z podróży po Ameryce były obowiązkową lekturą dla każdego, kto chciał dowiedzieć się czegoś więcej na temat tej części świata. Trzeba również wspomnieć o słynnym pokazie slajdów o Ameryce praskiego socjalisty Franciszka Soukopa oraz o powieści Charlesa Dickensa "David Copperfield", która także wpłynęła na kształt "Ameryki". Prace nad powieścią rozpoczęły się w wprawdzie w pierwszym kwartale 1912 roku, lecz Kafka już wiele lat wcześniej przymierzał się do napisania powieści o Ameryce. W jego "Dziennikach" odnajdujemy po datą 16 marca 1912 roku taką oto notatkę na ten temat:

"Znowu zachęta. Znowu chwytam siebie, jak się chwyta spadające piłki. Jutro lub nawet dzisiaj rozpocznę większą pracę, która powinna rozwijać się swobodnie zgodnie z moimi uzdolnieniami Nie odstąpię od niej, dopóki będę mógł. Lepsza bezsenność niż takie życia z dnia na dzień." (1)

Prace te trwają do stycznia 1913 roku, powieść jako całość nie zostaje jednak, tak jak jego dwie pozostałe powieści, dokończona. 26 marca 1913 roku Kafka pisze w liście do Felice Bauer następujące słowa: "Moja powieść! Przedwczoraj wieczorem uznałem jej zwycięstwo nade mną." (2) Kafka chciał już dużo w okresie gimnazjalnym napisać książkę, której głównymi bohaterami mieli być dwaj walczący przeciwko sobie bracia. Jeden z nich miał wyjechać do Ameryki, a drugi pozostać w więzieniu europejskim. Dzieło to jest naszpikowane elementami autobiograficznymi, które powinny być łatwe do rozpoznania przez wytrawniejszych znawców Kafki. "Ameryka" była fikcyjnym urzeczywistnieniem jego wymarzonej ucieczki do jakiegoś odległego kraju, a jej główny bohater nosi wiele cech samego Franza Kafki. Powieść ta jest pierwszą częścią kafkowskiej trylogii samotności ("Ameryka", "Proces", "Zamek"). Jeśli spojrzymy na głównych bohaterów wszystkich części trylogii (Karla Rossmana, Józefa K. i K.), to zauważymy, że są oni jakby tą samą osobą, lecz w różnych etapach życia. Karl jest niedoświadczonym żółtodziobem, Józef K. dorosłą, aczkolwiek nieporadną życiowo osobą, a K. posiada najbardziej ukształtowaną osobowość wśród tej trójki. Kafka również z tego dzieła nie był do końca zadowolony i często je poddawał własnej krytyce - 8 października 1917 roku pisze w swoich "Dziennikach":

"Copperfield Dickensa ("Palacz" to nieskomplikowane naśladownictwo Dickensa, w większym jeszcze stopniu zaplanowana powieść). Powieść-walizka, ktoś uszczęśliwia i oczarowuje, przyziemne prace, ukochana w wiejskiej posiadłości, brudne domy między innymi, przede wszystkim jednak metoda. Celem moim było, jak widzę teraz, napisać powieść w stylu Dickensa, wzbogaconą tylko o światła ostrzejsze, które wykrzesałbym z epoki, i bardziej stonowane, które dobyłbym z samego siebie." (3)

Już w roku 1912 był z niej tak niezadowolony, że 25 września tegoż roku podjął prace nad jej poprawioną wersją. Akcja Ameryki przypomina film obyczajowy: szesnastoletni chłopak zostaje przez swoich rodziców za karę wysłany do Ameryki. Służąca uwiodła go i zaszła w ciążę, lecz konsekwencje musiał ponieść Karl. W Ameryce czeka na niego wprawdzie jego wuj, ale ten pomaga mu tylko przez krótki czas. W efekcie końcowym niezaradny i mało doświadczony Karl stacza się na same dno społeczne. Największe kontrowersje wśród literaturoznawców wzbudza ostatni rozdział Ameryki pod tytułem "Teatr z Oklahomy". Jedni widzą w nim raj na ziemi (w rozdziale tym można znaleźć bardzo wiele nawiązań do biblii), drudzy natomiast utopię społeczną. (4) Szczególnie marksistowscy literaturoznawcy (np. Georg Lukacs) twierdzili, że Kafka zawarł w tej powieści krytykę kapitalistycznego piekła, którego wcieleniem była Ameryka. (4)  Dzieło to ma wprawdzie wydźwięk społeczny, ale Kafka nie ukazał tutaj czytelnikowi tych wszystkich niesprawiedliwości społecznych po to, by skrytykować Amerykę i jej model społeczno-gospodarczy, lecz by lepiej wyeksponować wyalienowanie głównego bohatera. Ameryka była tylko tłem dla całej akcji powieści i nie należy się sugerować tytułem "Ameryka" - dzieło to nigdy nie zostało tak nazwane przez Kafkę, a według literaturoznawców bardziej prawidłowym tytułem byłby "Zaginiony" (w Niemczech i innych krajach stosuje się ten tytuł już od dłuższego czasu).


Okładka jednego z pierwszych wydań "Ameryki"


W internecie dostępny jest pełny tekst "Ameryki" w oryginale, czyli w języku niemieckim.


Zobacz również: "Proces" "Zamek"

________________________________

(1).Kafka, Franz: Dzienniki 1910 - 1923. Tom I. Tłum. Jan Werter.Wydawnictwo Puls: Warszawa, s.270.
(2).Tłumaczenie własne: Kafka, Franz: Briefe an Felice. Wydawcy: Erich Heller i Jürgen Born (1976). Fischer Taschenbuch Verlag: Frankfurt nad Menem, s. 271.
(3).Kafka, Franz: Dzienniki 1910 - 1923. Tom II. Tłum. Jan Werter.Wydawnictwo Puls: Warszawa, s.202, 203.
(4).Beicken, Peter (1974): Franz Kafka. Eine kritische Einführung in die Forschung.Athenäum Verlag: Frankfurt nad Menem, s.251-261.