Autor: Grzegorz Gazda

Ostatnie drogi sióstr Franza Kafki

Na zdjęciu Franz Kafka z siostrami Elli (obok), Valli (u dołu z lewej) i Ottlą (u dołu z prawej)

"Przeze mnie droga w miasto utrapienia, Przeze mnie droga w wiekuiste męki, Przeze mnie droga w naród zatracenia" (Dante Alighieri: Boska komedia) (1)

Praga magiczna, Praga ezoteryczna, Złota Praga (2). Te przydomki i nazwania nosi stolica Czech nie bez powodu. Miasto prawdziwie niezwykłe i fascynujące. Kulturowy palimpsest zapisywanych przez całe stulecia tekstów, które imponująco dotrwały do naszych czasów."Stare in folio o kamiennych stronicach" - jak pisał V. Nezval (3). Miasto Słowian z ponad tysiącletnią historią, ale poprzez uwarunkowania historyczne przynależące właściwie do kultury Zachodu. Stolica Czechów, ale zawsze w niej znaczą rolę odgrywały społeczności innonarodowe. Stąd szczególna wielowarstwowość tego palimpsestu i jego niezwyczajny koloryt. Nie miejsce w tym artykule na historyczne panoramy i dziejowe szczegóły. Jego temat sięga przecież przełomu XIX i XX wieku i na tym poprzestańmy.

Ważny wątek w owym złożonym tekście praskiej kultury tworzy biografia i dzieło Franza Kafki. W Pradze się urodził, w samym sercu miasta, w domu przy ul. Mikulašskiej 9, (obecnie: U radnice 5). Na praskim cmentarzu, nekropolii Żydów na Žižkove (Nový židovský hřbitov, ul. Jzraelská 1) 11 czerwca 1924 r. spoczęły jego prochy.

określany obecnie mianem jednego z najwybitniejszych twórców XX stulecia, jest zatem tyleż pisarzem niemieckim, co czeskim i żydowskim. Bo te trzy kultury i trzy tradycje złożyły się na niezwykłość jego dzieła. I właściwie, znając biografię pisarza, jego studia i fascynacje, jego kolegów, jego znajomość języka czeskiego i jidysz nie trzeba tego udowadniać. Wynika to także w sposób najbardziej jawny z książek przyjaciela, a po 1924 r. światowego promotora jego twórczości, czyli Maxa Broda (ur. 27 maja 1884 w Pradze - zmarłego 20 grudnia 1968 w Tel Awiwie i tam pochowanego (6)), autora biografii Franz Kafka, (wydanej w 1937 r.), także historyczno-literackiego studium Der Prager Kreis (1966; Krąg Praski ) (7) oraz autobiografii Streitbares Leben (1960, Waleczne życie ).

Bywając w Pradze nie sposób nie przejść zatem trasą kilkunastu adresów Franza Kafki, adresów prywatnych (od wspomnianej już Mikulašskiej, przez Złotą Uliczkę 22 do Pałacu Schönbornów przy placu Tržiště 15 na Malej Stranie), sklepów ojca, budynków szkolnych i gmachów biurowych z Assicurazioni Generali na Václavskim Náměstí (8), gdzie krótko pracował. Można też podjąć próbę rekonstrukcji miejsc, w których rozgrywają się wydarzenia świata przedstawionego w prozie Kafki. Choć nie jest to takie proste, bo wykreowany przez niego świat właściwie "istnieje" poza realną czasoprzestrzenią. Tym niemniej, i wspomniany Krejčí, i Ripellino, wytyczają m. in. topografię drogi na śmierć Józefa K., którego dwaj oprawcy prowadzą do kamieniołomów na Strachowie przez most Karola (z wyspą Kampą pod nim - tak wg Ripellino) albo przez most Legii (z wyspą Strzelecką pod nim) i dalej ulicą Holečka w górę do kamieniołomów Hřebenka - (to wg Krejcziego).

Będąc w Pradze nie można nie pójść na cmentarz na Žižkowie z pielgrzymką do grobu Kafki. Stajemy tam przed skromną mogiłą z kubistycznym, wysokim, nagrobnym wielościanem (projekt architekta Leopolda Ehrmanna, który odnawiał też synagogę na Smichowie). Na jego przedniej stronie widnieją od góry nazwiska Franza, a niżej, później zmarłych rodziców, ojca Hermanna i matki Julii. U samego dołu granitowej bryły, na oddzielnej marmurowej tabliczce odczytujemy napis (którego nie trzeba tłumaczyć na polski): "Na pamět' sester vyznamneho pražského, židovského spisovatele Franza Kafki zahynulych za nacisticke okupace v létech 1942- 1943" i nazwiska trzech sióstr z datami urodzin: Gabrieli Hermannovej, Valerii Pollakovej i Ottilii Davidovej. I tu rozpoczyna się właściwa geneza tego tekstu. Postanowiłem bowiem wyjaśnić i uszczegółowić ten lakoniczny a jednocześnie dramatyczny tekst z marmurowej tablicy.

Dzieci ze względu na obowiązki rodziców wychowywały się pod opieką kucharki i niani, a potem guwernantek. Jedna z nich pochodząca z czesko-żydowskiej rodziny - Marie Wernerová - nazywana Slečną (Panną), która znała tylko czeski, pozostawała u Kafków aż do swojej śmierci w 1918 r. i odegrała szczególnie ważną rolę w wychowaniu czwórki dzieci. Była ich czułą powiernicą i serdeczną opiekunką, co w domu zdominowanym przez auto-rytarnego ojca nadawało codziennemu życiu bardziej rodzinną atmosferę. Jak pisze Brod (zapewne na podstawie rozmów z matką pisarza) - "z siostrami Franz bawił się mało, zbyt wielka była różnica wieku, przyczyniała się ona raczej do okolicznościowych sprzeczek między dziećmi. Jedynie na dni urodzin rodziców układał mały Franz scenki teatralne dla sióstr. Przedstawiano je w gronie rodzinnym i zwyczaj ten zachował się aż po dojrzałe lata, wiele z tych sztuk i wierszy pamiętały jeszcze siostry długo (...) Franz sam nie grał w nich nigdy, był wyłącznie autorem i reżyserem. Później zaproponował siostrom zamiast swoich scenek wystawienie małych dramatów Hansa Sachsa (10), które inscenizował" (11).

Najwięcej miejsca w tej, iście psychoanalitycznej wiwisekcji stosunków ojca i rodziny Franz poświęca Ottylii. Najmłodsza z sióstr bowiem stała się w dorosłym życiu pisarza najbliższą mu osobą, empatycznym świadkiem jego uczuć i emocji, zapobiegliwą i prak-tyczną pomocnicą w sprawach bytowych (15). W Liście do ojca Franz mówi o niej tak: "Prawie nie odważam się pisać o Ottli; wiem, że w ten sposób całą spodziewaną wymowę listu narażam na szwank. W zwykłych warunkach, a więc gdy nie znajduje się w szczególnej nędzy lub niebezpieczeństwie, masz dla niej tylko nienawiść; sam mi przecież wyznałeś, że, Twoim zdaniem ona celowo robi Ci same przykrości i zadaje ból i gdy Ty cierpisz z jej powodu, ona jest zadowolona z tego i się cieszy. A więc to jakiś rodzaj diabła (...) Widujesz nas wprawdzie (...) jak szepczemy, śmiejemy się, niekiedy słyszysz, że mówimy o Tobie. Masz wrażenie, że otaczają Cię spiskowcy (...) ale po prawdzie to nie przesiadujemy ze sobą, aby coś wymyślić przeciwko Tobie, lecz aby z największym napięciem, dowcipnie, poważnie, z miłością, uporem, gniewem, niechęcią, oddaniem, poczuciem winy, z całych sił umysłu i serca wspólnie rozważać ten straszliwy proces toczący się między Tobą a nami we wszystkich szczegółach, ze wszech stron, we wszystkich okolicznościach" (16).

Stosunki Franza z Gabrielą i Valerią uległy zmianie, gdy siostry założyły własne rodziny i wyzwoliły się spod autorytarnej kurateli ojca. Można rzec, że te kontakty, choć były po mieszczańsku konwencjonalne, to jednak charakteryzowały się poczuciem potrzeby wzajemnej solidarności i pomocy w trudnych momentach życia. Najstarsza z sióstr, Gabriela wyszła za mąż 27 listopada 1910 r. za o rok młodszego od siebie Karla Hermanna pochodzącego z Siřem (niem. Zürau), małego miasteczka położonego o ok. 100 km na zachód od Pragi nad rzeką Blšanką. (17) Franz tak przedstawił odmienioną osobowość siostry w Liście do ojca : "Gdy w młodych latach, i to jest najważniejsze, opuściła dom, wyszła za mąż. urodziła dzieci, wtedy stała się miła, nie zatroskana, odważna, hojna, bezinteresowna, pełna nadziei". (18)

Valeria zaręczyła się z Josefem Pollakiem (ur. 1882) 15 września 1912 r. a ich ślub odbył się kilka miesięcy później 12 stycznia 1913 r. Największy problem miała rodzina z Ottlą, która zakochała się w Józefie Davidzie, doktorze praw (jak Franz), czeskim katoliku i narodowcu. Zabiegi i perswazje rodziny, aby odwieść dziewczynę od małżeństwa trwały długo a Ottla mogła w swoich planach liczyć tylko na aprobatę brata (bo i Brod uważał ten pomysł za wątpliwy) (19). Tak czy tak, ślub odbył się ostatecznie 15 lipca 1920 r. a pierwsze dziecko Davidów, Věra, urodziła się dziewięć miesięcy później 27 marca następnego roku.

Dzieje rodziny Kafków po śmierci Franza w szczegółach są mało znane. Umierają rodzice, najpierw ojciec w 1931, a w trzy lata później matka. W 1931 r. umiera Lotte, córka Valerii, a w 1939 mąż Gabrieli Karl. (28) Nadchodzi rok 1939 i wybucha II wojna światowa.

Ex post, w dziełach Kafki wielu ich interpretatorów odczytywało paraboliczną profecję tych wszystkich tragedii, które wojna wywołała - zbrodniczego nazizmu, obozów koncentracyjnych, śmierci i męczeństwa milionów ludzi, holokaustu. Tragedie te dotknęły również Żydów praskich, którzy ginęli tysiącami w Terezinie (Thersienstadt), w komorach gazowych Oświęcimia i w innych obozach koncentracyjnych. Los nie oszczędził także bliskich Franza Kafki. Zamordowana została kolbą karabinu przez niemieckiego żołnierza Greta Bloch (1892-1944), może matka syna pisarza (29). W Ravensbrück zginęła Milena Jesenská (10 VIII 1896 - 15 V 1944).

Holokaust zagarnął również - jak przekazuje wspomniany już wyżej napis na tablicy nagrobnej Kafków - trzy siostry pisarza. Jednak informacje na ten temat w swoich szcze-gółach, nie tylko nie są zgodne, ale i sprzeczne, co do dat i miejsca śmierci. Najczęściej podaje się ogólnie, że zginęły w niemieckich obozach koncentracyjnych (30), ale pisze się też np., że wszystkie trzy zginęły w łódzkim getcie (31). Znajdujemy też informacje rozdzielające wojenne drogi sióstr, oświęcimską śmierć Ottli oraz łódzki kres Valerii i Gabrieli. Różne też podaje się daty śmierci 1941 (32), 1942, 1944.

O losie Ottli Zylberberg pisze tak: "Trafiła do getta w Terezinie. Pewnego dnia nadszedł transport żydowskich dzieci, które reagowały ze szczególną wrogością na wszelkie próby ich uspokojenia. Ottla i kilkoro lekarzy zyskali zaufanie dzieci, w oczach których było widać strach wywołany torturami, jakim poddani zostali ich rodzice. Były bardzo nieufne. Naziśći wpadli na diabelski pomysł: zapowiedzieli stroskanym opiekunom, że zorganizują specjalny transport, aby te sieroty i ich opiekunów wysłać za granicę; porozumiano się co do planu ekspedycji, ubrano dzieci w nowe ubrania i otoczono je szczególnie troskliwą opieką. Pełna nadziei Ottla pisała do męża, że jest szczęśliwa, iż może pomóc tym istotom, które tak bardzo potrzebują czułości; że wyjedzie z nimi do Szwecji i Danii. Wiadomo jednak, że wysłani tym transportem nie zostali uwolnieni, lecz skierowani do Oświęcimia, do pieców krematoryjnych, nie dalej..." Ten fragment wymaga kilku dopowiedzeń. Ottla rozwiodła się ze swoim mężem, kiedy zaczęły się prześladowania Żydów, aby "nie musiał znosić cierpień jej narodu". W Terezinie do opieki nad dziećmi i do transportu zgłosiła się jako wolon-tariuszka. Według Kalendarza wydarzeń w KL Auschwitz (35) 7 października 1943 r. przybył do Oświęcimia transport z Terezina w którym było 1260 dzieci i 53 opiekunów. Jeszcze tego samego dnia wszyscy z tego transportu ponieśli śmierć w komorach gazowych obozu. W tym także Ottla David. Zatem można rzec z pewnością , że ostatnia droga najmłodszej siostry Franza Kafki zakończyła się 7 X 1943 w Auschwitz.

Anna Bolecka we wspomnianej wyżej powieści, w apokryficznym powojennym liście Broda do Dory Diamant (czy powstał na kanwie autentycznego listu kogoś z rodziny lub znajomych Kafków do Broda? (36)), przedstawiając los Ottli podaje jeszcze kilka dodatkowych informacji o jej córkach, które przeżyły wojnę (s. 311). Nic ponadto powiedzieć nie umiem. Nie wiem czy założyły rodziny, czy mieszkały w Czechach czy też wyjechały na Zachód (jak Gerti, córka Gabrieli, która zmarła w Kanadzie w 1972 r. (37)), czy jeszcze żyją? Co nie jest nieprawdopodobne. (38) Věra miałaby dziś 81 lat, Helene 79. Przeżyła wojnę również starsza córka Pollaków - Marianne, o której losach też nic nie wiadomo. Dziś miałaby 90 lat. (39)

O dwóch pozostałych siostrach Franza Zylberberg pisze tak: "zostały przewiezione do getta w Łodzi. Nie słyszano o nich więcej, momentalnie zniknęły w powszechnej akcji likwidacyjnej w sierpniu-wrześniu 1944, kiedy wszyscy Żydzi z gett na terenie Polski i gdzie indziej zostali wysłani do pieców krematoryjnych". (40) To ostatnie zdanie trzeba poddać szczegółowej weryfikacji.

Dzieje getta w Łodzi (Litzmannstadt Getto) zostały już opisane w wielu książkach, wspomnieniach, pamiętnikach, powieściach i sztukach teatralnych (41). Acz wciąż niedo-statecznie i wciąż niekompletnie. Historia powojenna spowodowała, że dopiero w ostatnich latach, zaczynają ukazywać się liczniej opracowania historyków, memoracyjne wydawnictwa i przypomnienia (42). Finalizowane są prace nad pełnym wydaniem bezprecedensowej w historii II wojny światowej dokumentacji powstałej w getcie , czyli Kroniki getta łódzkiego (43). Opublikowano też książkę o getcie i losach prażan (44). Na podstawie odnalezionych zdjęć z getta zrealizowany został film dokumentalny pt. Fotoamator (1998, real. D. Jabłoński) (45), który zyskał uwagę i uznanie na całym świecie

Do Łodzi deportowano także 5000 Żydów wprost z Pragi, bez pośredniego etapu jakim był dla wysiedleń z Protektoratu Czech i Moraw obóz w Theresienstadt. Prażan, którzy otrzymali do domów pisemne powiadomienia o deportacji gromadzono z bagażami na Holešovicach w Veletřním Pałacu, który przed wojną służył jako pawilon wystawowy. I stamtąd właśnie, z holeszowickiego dworca kolejowego, transporty odjeżdżały do Łodzi. O szczegółach tej marszruty mówią relacje świadków, którzy holokaust przeżyli (z 5000 tys. deportowanych z Pragi uratowało się zaledwie 277 osób), i których świadectwa uzupełniają rekonstrukcje historyków (46). Ja, dla ilustracji tych wydarzeń, posłużę się fragmentami z przywołanej na początku mojego tekstu powieści Frantiśka Kafki (przypadkowa zbieżność nazwisk z Franzem Kafką; nazwisko Kafka w Czechach jest dość popularne), który w konwencji fabularnej odtworzył losy wywożonych z Pragi Żydów, bo sam przeżył dramatycznie ten czas przybywając do Łodzi w jednym z październikowych pociągów deportacyjnych:

"Ustawiono ich wreszcie grupami po sto osób i zaczęto wyprowadzać z drewnianych zabudowań pawilonu wystawowego przy Veletrznej ulicy. Te trzy dni bezczynności i wyczekiwania w punkcie zbornym były nie do zniesienia. Ludzie wyrwani ze swych domów kręcili się wśród wystawowych boksów bez celu, bez nadziei (...) Pewnego chmurnego poranka u ich drzwi zadźwięczał ostro dzwonek, skończyła się niepewność (...) W ciągu trzech dni należało się przygotować do wyjazdu (...) Słuchali pocieszeń, że do Bożego Narodzenia wrócą do domu (...) Musieli się chwytać jakiejś nadziei (...) Przed tygodniem jeszcze nikt z nich nie wiedział, czy transporty pójdą w Pireneje, czy do Polski. Po trzech dniach spędzonych w punkcie zbornym wszyscy już byli pewni, że pojadą gdzieś na wschód.". (47)

Takich transportów, na przełomie października i listopada 1941 r., odjechało z praskich Holešovic pięć, po tysiąc osób (podróż przez Wrocław trwała ponad 30 godzin). Każdy z nich otrzymał swój numer.. Na liście drugiego (B) transportu (przybył do Łodzi 17 października wczesnym popołudniem na Radogoszcz, stację położoną na północ od łódzkiego getta) widnieje nazwisko Gabrieli Hermannowej (48) (w tym pociągu znalazł się też autor Okrutnych lat , zatem można powiedzieć, że ten beletryzowany dokument opisuje w pewnym sensie także jej doświadczenia i emocje). W czwartym (D) transporcie (przyjechał na Radogoszcz 1 listopada o wpół do piątej po południu) przybyli do getta Pollakowie - Valeria wraz z mężem Józefem (49).

Znów tekst powieści:

"Niemieckie rozkazy wypędzały ludzi z wagonów na małą stacyjkę pośród pól w śnieżnej zamieci, która oblepiała twarze smugami mokrych płatków i oślepiała przeszkadzając w poruszaniu się.

- Żydowski transport B z Pragi. Dziewięciuset dziewięćdziesięciu ośmiu ludzi, jeden zmarły, jeden zastrzelony podczas ucieczki! (...)

Ludzie z ręcznym bagażem szli po dwoje, troje obok siebie omijając zaśnieżone kopce, które sterczały po obu stronach drogi, która wiodła polami pokrytymi śniegiem i zdawała się nie mieć końca. Starzy i słabi, z dziećmi, pozostawali w tyle. Na widnokręgu zamajaczyły niskie domki w ogródkach. Znów szli miedzy polami i po pół godzinie znaleźli się w nędznej dzielnicy mieszkaniowej" (50)

Deportowani z drugiego transportu zostali zakwaterowani najpierw w budynku przy ul. Łagiewnickiej (Hanseatstrasse) 37, a potem przeniesieni do większych pomieszczeń w połączonych domach przy Franciszkańskiej (Franzstrasse) 13/15. Zaś transport czwarty ulokowano w byłej szkole przy ul. Franciszkańskiej 29 (wszystkie wymienione budynki zachowały się do dziś). Takie więc były pierwsze łódzkie adresy Gabrieli oraz Valerii i Józefa Pollaków.

Pomieszczenia "kolektywów" (jak je nazywano), choć przed przyjazdem odnowione i częściowo wyposażone w prycze i materace, nie były w stanie zapewnić jakichkolwiek godziwych warunków. Panowała nieludzka ciasnota, po kilkadziesiąt osób na kilku metrach kwadratowych bez odrobiny prywatności i intymności. Sale i salki spełniały wszystkie domowe role od sypialni do kuchni. Odwołajmy się znów do powieściowej relacji:

"Drugi praski transport mieszkał teraz w dwóch domach na Franciszkańskiej, tuż przy drutach strzeżonych przez niemieckich wartowników; domy połączone utworzonymi przejściami, były ciemne, trudno się było zorientować i znaleźć tę czy inną izbę. Ludzie spali na piętrowych pryczach z nie heblowanych desek, mając pod głowami tłumoki zamiast poduszek; w izbach nie można się było niemal poruszać" (51)

Kronika getta łódzkiego w listopadzie 1941 r., a więc tuż po przyjeździe transportów z Pragi notuje m. in.:

"W ciągu pierwszych dni listopada utrzymywał się kilkustopniowy mróz; następne 10 dni to okres deszczów i słoty; w połowie miesiąca nastąpiło raptowne obniżenie temperatury (...) W listopadzie zmarło w getcie 914 osób. Narodzin zarejestrowano 29 (13 chłopców i 16 dziewczynek).(...) Kroniki Służby Porządkowej zanotowały w listopadzie 7 wypadków samobójstw (...) 16 listopada wydarzyła się w getcie wstrząsająca katastrofa (...) Krytycznego dnia przez wyłom na posesję wjechała ciężko obładowana warzywami rolwaga (...) uderzyła w mur. 2 metrowa betonowa płyta na skutek tego uderzenia runęła, grzebiąc pod swoim kilkusetkilogramowym ciężarem 10 osób stojących w ogonku przed lokalem kuchni (...) Jeszcze straszniejsza katastrofa wydarzyła się w nocy z 2 na 3 listopada. Późnym wieczorem zawaliła się ściana szczytowa dzieląca dwie kamienice. Oba te domy są wyjątkowo zamieszkane" (52) W katastrofie zginęło kilkadziesiąt osób. Także z raportu Straży Porządkowej wynika, że w listopadzie zastrzelono przy drutach ogradzających getto siedem osób, w tym dwie osoby przybyłe w transportach z Pragi. W Kronice nie znajdujemy nazwisk Gabrieli i Valerii.

"Jak zaznaczyłem, późną jesienią zaczęli do nas napływać Żydzi wysiedlani z Niemiec i Czech. Przybyło takich Żydów 23 000. Jedni, z Pragi, Frankfurtu nad Menem itp. mogli ze sobą bardzo dużo przywieźć, inni, jak z Berlina, prawie że nic. Oficjalnie pieniędzy przywieźć nie wolno było, niektórym transportom wolno było zabrać po 100 marek na osobę. Tu ich przyjęto bardzo dobrze. Okazano im odpowiednią gościnę. Byli 100% Żydzi, byli i mieszańcy, byli i pełni Żydzi, ale urodzeni już jako chrześcijanie itd. Wszystkich jednakowo przyjęto. Umieszczono ich transportami w urzędach i innych podobnych gmachach. Początkowo lokowano ich na podłogach, z czasem zrobiono dwupiętrowe prycze. Dostali również pożywienie, na początku bardzo prymitywne, z czasem trochę lepsze". (54)

Poza takimi ogólnymi informacjami o nowoprzybyłych, w żadnych publikacjach nie znalazłem jakichkolwiek wiadomości na temat obu sióstr. Można rzec, że przebywały w getcie anonimowo, jak tysiące innych prażan walcząc o przetrwanie każdego dnia. Mimo wielu kwerend w archiwalnym zespole "Przełożony Starszeństwa Żydów 1939- 1944" , zachowanym w łódzkim Archiwum Państwowym ( a jak wiadomo materiały Wydziału Statystycznego, uratowane przez Nachmana Zonabenda, zostały podzielone i w Łodzi znajduje się ich tylko część (55)), nie udało mi się trafić na nazwiska Gabrieli Hermannowej oraz Valerii i Józefa Pollaków. Ale być może w tysiącach uratowanych dokumentów (2 500 jednostek aktowych, tj. 50 metrów bieżących!) (56) ślad jakichś ich starań, pism, próśb i podań do władz getta jednak się zachował (tego typu korespondencji jest w archiwum bardzo dużo). Choć można mieć co do tego wątpliwości. Obie przebywały w getcie nazbyt krótko, właś-ciwie niespełna jedenaście miesięcy, aby w dokumentacjach poszczególnych resortów getta pozostawić jakiś ślad. (57) Z jednym wszakże bardzo ważnym wyjątkiem. Bo oto zachowały się karty zameldowania i wymeldowania obu sióstr i Józefa Pollaka. Istnieją też odpowiednie zapisy w księgach meldunkowych.

Wysiedlenia (właściwie to eufemizm, bo trzeba by te akcje nazwać wprost trans-portami na śmierć) z getta nasiliły się od początku 1942 r. i głównie dotknęły deportowa-nych z Europy Zachodniej. Jeszcze 1 maja w getcie przebywało 4578 Prażan a w miesiąc później ta liczba zmniejszyła się o przeszło dwa tysiące osób, wywiezionych głównie do obozu śmierci w Chełmnie nad Nerem. (58) Mieszkańców getta władze utrzymywały w niewiedzy co do celu i funkcji transportów z wysiedlonymi. Jakub Poznański jeszcze w 1943 r. zanotował w swoim dzienniku:

"W poniedziałek wyszła partia 1000 ludzi, podobno częściowo na roboty, częściowo na wysiedlenie. Czy rzeczywiście ci, którzy są skazani na wysiedlenie są skazani na zagładę przez zagazowanie? Nie chcę wierzyć i nie wierzę w ten masowy bestialski mord niewinnych ludzi - nawet Żydów, których partia narodowosocjalistyczna zalicza do swych największych wrogów. Wychodząc z getta (...) ci skazańcy śpiewali modlitwę żydowską Szma-Israel. Dowód ich nastroju." (59)

Pierwszy transport do komór gazowych Chełmna odszedł w styczniu 1942 r. "Akcja trwała do 15 maja. W jej wyniku w obozie w Chełmnie nad Nerem zagazowano 57 064 Żydów z getta łódzkiego, w tym 10 943 Żydów zachodnioeuropejskich (...) Wysiedleniom towarzyszył straszliwy terror, atmosfera niepewności, bicie i zabójstwa. Kolejna tragedia rozegrała się w dniach 5 -12 IX 1942 r (...) Ludność getta nazwała ją "szperą", gdyż deportacjom towarzyszył wydany przez Niemców zakaz opuszczania domów (Allgemeine Gehsperre) (...) Do jesieni 1942 r. zagładzie uległo 72 745 osób określanych jako 'zbędny, niepracujący element'". (60)

Karty Wymeldowania (Abmeldung) sióstr wypełnione ex post - Gabrieli dnia 18 października, Valerii 20 września - informują, że obie zostały wymeldowane ze swoich mieszkań dnia 10 września 1942 r. W rubryce "nowy adres" zanotowano "wysiedlenie". I to jest ich ostatni ślad. Przeglądając listy wysiedlanych z getta w tym czasie nie znalazłem obu nazwisk Listy te - zresztą niekompletne - sporządzane raz odręcznie, raz na maszynie, raz alfabetycznie, raz w przypadkowej kolejności, nie mogą być dokumentem do końca wiarygodnym. Tak czy tak, można zatem powiedzieć, że w dniach zbrodniczej "szpery" dopełniał się los Gabrieli i Valerii. Kronika getta łódzkiego rejestruje ów tydzień 5-12 września 1942 r. następująco:

"Zasadniczo wyglądało to tak, że blok za blokiem zostawał otoczony przez policję żydowską i po kolei do każdego domu wkraczał przedstawiciel władzy (Gestapo) w otoczeniu całej chmary policji i straży ogniowej żydowskiej. Wystrzałem dawano sygnał do zbiórki, po czym wszyscy mieszkańcy danego domu zwoływani zostawali na podwórze i ustawieni w dwuszeregu podlegali przeglądowi przedstawiciela władzy (...) Wybrani do deportacji odsyłani byli na wozach do punktów zbornych." (61) Zapis Kroniki, jako tekst niejako oficjalny, zatem cenzurowany, ogranicza się tylko do faktów pomijając całkowicie ich emocjonalny kontekst czyli dramatyzm tych dni beznadziei i głodu, tragedie rodzinne, atmosferę strachu i walkę o przeżycie, o czym wiemy choćby z przejmujących notatek Dawida Sierakowiaka. (62).

Z Łodzi do Chełmna, wsi położonej nad Nerem na pograniczu Kotliny Kolskiej i Równiny Kłodawskiej, gdzie Niemcy w grudniu 1941 r. założyli obóz zagłady, wywożono wysiedlonych z getta ciężarówkami. František Kafka po latach zrekonstruował po literacku, na podstawie świadectw historyków, tę osiemdziesięciokilometrową podróż tak:

"Horowitzowa stała obok Różeny Bendlowej w samochodzie ciężarowym, który wióżł ich szosą przez piękną, lesistą okolicę. Za nimi jechały jeszcze dwie ciężarówki. Byli to wszyscy, którzy przed dwoma dniami opuścili punkt zborny w centralnym więzieniu łódzkiego getta (...) Auta wjeżdżały teraz do małego majątku, zwolniły i przez masywną bramę wjechały na dziedziniec. Wśród wysokich drzew stał jednopiętrowy, obszerny pałacyk (...) - Znajdujecie się w obozie pracy - zwrócił się do nich oficer SS. Musicie teraz przejść dezynfekcję. Samochód zawiezie was na miejsce (...) Znalazła się w samochodzie z Różeną Bendlową. - Jak wtedy, gdyśmy wyjeżdżali pociągiem z Pragi - szepnęła Bendlowa. Wszyscy stali ciasno stłoczeni w zamkniętym pudle ciężarówki (...) Wóz ruszył. Horowitzowa poczuła zawrót głowy. Nie wiedziała, czy robi się jej mdło od ciągłego kołysania wozu, czy od ciężkiego powietrz zewnątrz. - Gazy spalinowe - uświadomiła sobie z przerażeniem, wstrzymując oddech - Taki oto koniec transportu numer dwa, koniec naszej drogi (...) Przez ciało jej przebiegł spazm. I została nieruchoma wśród innych martwych w "duszegubce", w Chełmnie nad Nerem". (63)

Od sekwencji zdjęć lasów koło Chełmna rozpoczyna swą wielką relację filmową pt. Shoah (1985) Claude Lanzmann. Wiadomo, że z 400 tysięcy mężczyzn, kobiet i dzieci, których tutaj przywieziono, ocalały dwie osoby: Mordechaj Podchlebnik i Szymon Srebnik. Ten drugi opowiada w filmie (64): "Trudno rozpoznać, ale to było tutaj. Tutaj palono ludzi. Wielu ludzi tutaj spalono. Tak, w tym właśnie miejscu. Stąd nikt już nie odchodził. Ciężarówki gazowe podjeżdżały tu właśnie...Stały tu dwa ogromne piece, i płomienie szły aż do nieba." (65)



2004 copyright by Grzegorz Gazda
Tekst ten został opublikowany za wiedzą i zgodą autora.



________________________________

(1). Fragment napisu na bramach piekła, rozpoczynający trzecią pieśń Boskiej komedii w przekładzie Edwarda Porębowicza. Cytat ten jako motto wykorzystał dla swojej powieści Krutá léta (1963, Okrutne lata ) František Kafka (5 XII 1909 - 22 XI 1991) , czeski pisarz i literaturoznawca. O nim i jego powieści będzie jeszcze mowa w tym artykule..
(2). Pośród bogatej literatury opisującej kulturowe i artystyczne dzieje tego miasta por. m. in. K. Krejčí: Praga. Legenda i rzeczywistość , Warszawa 1974, przeł. C. Dmochowska; A. M. Ripellino: Praga magiczna , Warszawa 1997, przeł. H. Kralowa; J. Kuchař: Praha esoterická , Praha 2000.
(3). Wg A. M. Ripellino, op. cit., s. 11.
(4). Np. w leksykonie M. Zybury (red.): Pisarze niemieckojęzyczni XX wieku , Warszawa-Wrocław 1996.
(5). List z 20 grudnia 1902 r. Cyt. wg Ripellino, op. cit. ,s. 10-11.
(6). Podkreślam ten fakt, bo często podaje się nieprawdziwą informację o jego grobie na praskim Žižkowie obok mogiły Kafki. Por. np. Praga. Przewodnik Pascala , Bielsko-Biała 2001, wyd. III, który zawiera notabene wiele błędów (merytorycznych i językowych z zakresu spraw artystycznych i literackich) przeniesionych bezkrytycznie zapewne z francuskiego oryginału. Na praskim cmentarzu w niewielkiej odległości od mogiły Kafków w murze cmentarnym została umieszczona jedynie tablica pamiątkowa poświęcona Brodowi jako prażaninowi i przyjacielowi wielkiego pisarza, ufundowana przez społeczność Żydów w Pradze.
(7). Por. hasła Krąg praski i Realizm magiczny w moim Słowniku europejskich kierunków i grup literackich XX wieku , Warszawa 2000. Też: M. Pazi: Fünf Autoren des Prager Kreises, Franfurt am Mein 1976.
(8). Szczegóły i inne adresy por. m. in. G. Salfiellnier: Franc Kafka i Praga , Praha 2000. Także K. Wagenbach: Kafkas Prag. Ein Reiselesbuch , Berlin 1993.
(9). Por. też m. in K. Wagenbach: Franz Kafka mit Selbstzeugnissen und Bilddokumenten , Reinbek bei Hamburg 1964; Tenże: Franz Kafka. Eine Biographie seiner Jugend 1883-1912 , Bern 1958; Tenże: Franz Kafka. Bilder aus seinem Leben , Berlin 1983; A. Northey: Kafkas Mischpoche , Berlin 1988 (korzystałem także z czeskiego przekładu tej książki A. Kusáka pt. Mišpoche Franze Kafky , Praha 1997; za pomoc w jej zdobyciu dziękuję dr Leszkowi Engelkingowi).
(10). Hans Sachs (1494-1576), norymberski dramaturg i autor wierszowanych sztuk, satyrycznych i żartobliwych skeczów (gatunek nazywany Schwank), ale i także tragedii i dramatów nawiązujących do Biblii i klasyki greckiej. W latach 1870-1908 ukazały się w 26 tomach jego Werke ( Dzieła ).
(11). M. Brod: Franz Kafka. Opowieść biograficzna , Warszawa 1982, s. 28, przeł. T. Zabłudowski.
(12). Chodzi tu o ciągłe przeciwstawianie przez ojca pozytywnych cech rodziny Kafków negatywnym właściwościom rodziny Löwy ze strony żony.
(13). F. Kafka: List do ojca , Warszawa 1979, s. 29, przeł. J. Sukiennicki.
(14). Jak wyżej, s. 29-30. W tej bezlitosnej, także dla samego siebie charakterystyce Franz zdaje się oceniać siostrę kryteriami ojca, który upokarzał Gabrielę na każdym kroku.
(15). Por. m. in. H. Binder: Kafka und seine Schwester Ottla , "Schiller-Jahrbuch" 12, 1968; Briefe an Ottla und die Familie, hrsg. H. Binder und K. Wagenbach , Frankfurt am M. 1974.
(16). List do ojca , op. cit., s.31-32 .
(17). Rok później Karl założył na Žižkowie fabrykę azbestu Prager Asbestwerke Hermann & Co.(Pražská továrna na osinkové zboží), której udziałowcem za pieniądze ojca był także Franz. Por. R. Hayman: Kafka. Seine Leben, seine Welt, sein Werk , Bern-München 1983; R. Robertsson: Kafka. Judentum, Gesellschaft , Literatur , Stuttgart 1988. .
(18). List do ojca , op. cit., s. 30.
(19). Por . Briefe an Ottla , op. cit. ; także M. Brod, F. Kafka: Přátelství. Korespondence , připravil M. Pasley, přeložila H. Žantovská, Praha 1998
(20). Daty częściowo wg A. Northeya, op. cit.
(21). Por. E. Pawel: Das Leben Franz Kafkas. Eine Biographie , München-Wien, 1986.
(22). Por. M. Brod, F. Kafka: Přatelstv í, op. cit.
(23). Urodzona w Polsce, w Pabianicach koło Łodzi w 1898 r.(w biografiach Kafki znajdujemy rok 1900 lub 1902) Jej rodzice Hersz Aron i Frajda Frid zajmowali się tkactwem (w biografiach podaje się, że Dora była córką ortodoksyjnego rabina z Polski). Mieszkali przy ul. Południowej 19. Dora miała czworo braci ( Dawid, Jakub, Abram, Ajze) i siostrę (Nacha). Dora na początku lat dwudziestych wyjechała do Berlina. Latem 1923 r. poznała Franza Kafkę i zamieszkała z nim w Berlinie. Zmarła w Londynie, gdzie mieszkała z córką Marianne, 15 sierpnia 1952. Mąż Dory zginął jako ofiara holokaustu. Bliższe informacje o jego śmierci nie są znane. Córka zmarła w 1982 r. Biografię tę w szczegółach zrekonstruowała Kathi Diamant, profesor kalifornijskiego San Diego State University (College of Arts and Letters) na podstawie odnalezionych w Paryżu pamiętników Dory oraz na podstawie dokumentów Gestapo w Berlinie a także dokumentów w Muzeum Miasta Pabianice (odwiedziła je 21 maja 2001 r.). Por. R. Adamek: Wielka miłość Franza Kafki, "Nowe Życie Pabianic" 2001 nr 21. Kathi Diamant badaczka Zagłady, zainteresowała się Dorą ze względu na zbieżność nazwisk. Przygotowała obszerną książkę Kafka's Last Love: The Mistery of Dora, która ukazała się się w marcu 2003 r w Londynie w wydawnictwie Secker & Warburg. Por. moją recenzję O Franzu Kafce i jego bliskich trzy książki , "Midrasz" 2004 nr 2.
(24). M. Brod: Franz Kafka , op. cit., s. 280
(25). Por. Garald Salfiellnier: Franz Kafka i Praga , Praga 2000.
(26). Por. M. Brod: Pražský kruh , Praha 1993, z niem. przełożyła I. Vizdalová. Por. też cyt. już hasło Krąg praski w moim Słowniku europejskich kierunków..., op. cit.
(27). Pomijając lepsze i gorsze adaptacje teatralne (np. M. Broda - Zamek ora z Proces, A. Gide'a z 1947 r. i P. Weissa z 1982 r. - por. K. Prykowska: Adaptacje sceniczne "Procesu" Franza Kafki , Łódź 1998, maszynopis w Instytucie Teorii Literatury, Teatru i Sztuk Audiowizualnych UŁ) i filmowe (np. Proces O. Wellesa z 1963 r . ) warto tu wymienić jako szczególnie wartościowe m. in. filmy Z. Rybczyńskiego Kafka (1991) i S. Soderbergha pod takim samym tytułem (1991), które w jedną całość łączą dzieło i życie pisarza. Także interesującą powieść epistolarną A. Boleckiej Kochany Franz , Warszawa 1999 oraz obrazy Rosjanina mieszkającego w Pradze A. Prostowa-Pokrowskiego Por. Franz Kafka in Bildern des Malers , Praha 2001. Apokryficzny charakter zdają się mieć G. Janoucha Rozmowy z Franzem Kafką po polsku wydane w tłum. J. Borysiaka i E. Dyczka w Warszawie w 1993 r. Choć Brod i Dora Diamant nigdy nie zakwestionowali prawdziwości zapisków Janoucha. Por. M. Brod: Franz Kafka , op. cit. s. 287.
(28). Tu odwołuję się do informacji z cyt. wyżej książki A. Northeya, choć np. w czeskim przekładzie tomu listów Kafki i Broda, zredagowanej przez Malcolma Pasleya (por. przypis 17) w objaśnieniach podaje się inny rok śmierci Karla tj. 1942. Wg mnie - co będzie wynikać z dalszego ciągu artykułu - bliższy prawdzie jest chyba rok 1939.
(29). Por. Uzupełnienia w biografii M. Broda: Franz Kafka , op. cit., s. 316-319.
(30). Taką informację ("zginęły gdzieś w Polsce w komorach gazowych") przekazała Maxowi Brodovi najstarsza córka Gabrieli i Karla Hermannów Gerti, która przeżyła wojnę i pisała jako Greta Kaufmann (zatem wyszła za mąż) z Londynu, tuż przed podróżą do Kanady, 27 sierpnia 1947 r. List ten w całości dotyczył jednak stryja, czyli Franza Kafki, opisanego z perspektywy wspomnień małego dziecka (Gerti - przypominam - urodziła się w 1912 r.) i tradycji rodzinnej. Por. M. Brod: Pražský kruh , op. cit. s. 109-111.
(31). Por. przypisy do polskiego wydania Listów do Felicji , Warszawa 1976, przeł. Irena Krońska, t.II, s. 360.
(32). Por. np. drzewo genealogiczne (bo więcej szczegółów nie ma) Kafków w książce Northeya: Mischpoche Kafkas , op. cit. Autor poświecił wiele miejsca przodkom i stryjom pisarza, pomijając całkowicie los sióstr i ich dzieci.
(33). H. Zylberberg : Das tragische Ende der drei Schwestern Kafkas , "Wort und Tat" 1946/1947, Heft 2. Na ten tekst trafiłem właściwie na koniec swoich kwerend i poszukiwań. Ale w dokumentacji wydaje się cennym uzupełnieniem. W dotarciu do tego artykułu i jego treści pomogli mi dr Johann Biedermann z Uniwersytetu w Giessen i dr hab. Małgorzata Leyko z Instytutu Teorii Literatury, Teatru i Sztuk Audiowizualnych UŁ, za co im obojgu serdecznie dziękuję. .
(34). Chodzi o Feliksa, ulubieńca całej rodziny, zwłaszcza dziadka Hermanna Kafki. - jedyny męski potomek! To wyłączna informacja, nader ogólnikowa (obóz koncentracyjny we Francji?) o jego losach jaką udało mi się znaleźć (w drzewie genealogicznym Northey, op. cit. podaje rok 1940 jako datę śmierci Feliksa). O szczególnej miłości dziadka do wnuka pisze Franz w Liście do ojca .
(35). D. Czech: Kalendarz wydarzeń w KL Auschwitz , Oświęcim 1992, s. 534. W archiwum oświęcimskim zachowała się lista z nazwiskami opiekunów.
(36). Wspomniany wyżej list Gerti do Broda tylko w jednym zdaniu informuje o losach matki i jej sióstr.
(37). Rok śmierci wg Northeya
(38). Nie wie tego też Northey. W drzewie genealogicznym Kafków przy imionach córek Ottli widnieją pytajniki.
(39). Wyjaśnienia wymaga los starszej córki Hermannów Hanny.
(40). Wszystkie cytaty z tego artykułu Zylberberga w przekładzie Małgorzaty Leyko.
(41). Np. sztuka E.i H. Libermanów: Thron in Straw z 1989 r., w której głównymi postaciami są Chaim Mordechaj Rumkowski, mianowany prze Niemców Przełożonym Starszeństwa Żydów (Der Alteste der Juden ) w getcie i Hans Biebow, niemiecki kierownik Zarządu Getta (Getto-Verwaltung). Informację o sztuce i wgląd w jej treść sztuki zawdzięczam Małgorzacie Leyko.
(42). M. in. J. Poznański: Dziennik z łódzkiego getta , Warszawa 2002 (pierwsze, niepełne wydanie ukazało się w 1960 r,); O. Singer: Przemierzając szybkim krokiem getto...Reportaże i esej z getta łódzkiego , Łodź 2002, przeł. z niem. K. Radziszewska (wersja niemiecka tej książki ukazała się w Berlinie w 2002 r. ; J. Wajsblat et G. Lambert: Le témoin imprévu , Paris 2001; J. Baranowski: The Łódź Getto 1940-1944/ Łódzkie getto 1940-1944 , Łódź 1999; A. Adelson, R. Lapides (red): Lodz Getto. Inside a Community under Siege , New York 1989. Wcześniejsze opracowania polskie por. R. Bonisławski: Bibliografia polska dotycząca zagłady Żydów z getta łódzkiego (w:) M. Budziarek (red.): Judaica łódzkie , Łódź 1994. Całkiem ostatnio odnaleziono kolejny pamiętnik z getta, licealisty Jehudy Lubińskiego , por. J. Podolska, Dziennik Jehudy , łódzkie wydanie "Gazety Wyborczej" z dnia 11 IV 2003. Tu także fragmenty dziennika.
(43). Niepełna edycja to: D. Dabrowska, L. Dobroszycki (red.): Kronika getta łódzkiego , Łódż 1965, t. I-II.
(44). R. Seemann (red.) Ghetto Litzmannstadt 1941-1944. Dokumenty a výpovědi o životě českých židů v lodžkém ghettu , Praha 2000. Dziękuję redaktorowi Januszowi Kozłowskiemu, nieocenionemu znawcy łódzkich spraw za udostępnienie mi tej książki oraz za pomoc w zbieraniu materiałów do tego tekstu.
(45). W tym filmie barwne, a więc w jakimś sensie wyidealizowane obrazy fotograficzne getta zostały zderzone z bezlitośnie realistycznym i weryfikującym komentarzem Arnolda Mostowicza (1914-2002), więźnia i świadka tamtych lat. Por. jego wspomnienia pt. Żółta gwiazda i czerwony krzyż , Warszawa 1988.
(46). Przede wszystkim wspomniana wyżej książka Getto Litzmannstadt wydana w Pradze, por. przypis 43.
(47). F. Kafka: Okrutne lata, Łódź 1966, przeł. H. Gruszczyńska-Dębska s. 17-18.
(48). Na listach deportowanych nie ma męża Gabrieli Karla (trzykrotnie natomiast pojawia się nazwisko Karel Herrmann - przez dwa "r" - z innymi niż szwagier Kafki datami urodzin), zatem - por. przypis 28 - rację ma chyba Northey.
(49). Por. listy deportowanych zamieszczone w aneksach do książki R. Seemanna Getto Litzmannstadt , op. cit. , s. 267 i 292. Książka ta nawet jednym zdaniem nie wspomina o losie Gabrieli i Valerii, co trochę zastanawia, tym bardziej, że redaktorzy dotarli do wielu osób z tych transportów, które wojnę przeżyły i może mogłyby coś o siostrach Kafki powiedzieć.
(50). J. w. , s. 35-37.
(51). J. w., s. 160-161.
(52). Kronika getta łódzkiego , op. cit. t. I, s. 266-268
(53). Pogłębioną analizę stosunków między miejscowymi i przyjezdnymi przedstawił w cyklu tekstów Oskar Singer (24 II 1893-? sierpień 1944 w Birkenau) , pisarz, dziennikarz i publicysta praski, który znalazł się w łódzkim getcie wraz z III transportem. Jego profesja zapewne sprawiła, że niemal tuż po przybyciu otrzymał mieszkanie poza "kolektywem" i został zaangażowany do pracy w Wydziale Statystycznym, najpierw jako współautor Kroniki getta łódzkiego , a potem jako jej główny redaktor i kierownik Wydziału . Por. jego eseje Z problematyki Wschodu i Zachodu napisane w getcie i opublikowane ostatnio w książce Przemierzając szybkim krokiem ... op. cit.
(54). J. Poznański: Dziennik ..., op. cit. s. 42.
(55). Część jest w YIVO (Institut for Jewish Research ) w Nowym Jorku, część w Yad Vashem w Jerozolimie i pod Hajfą.
(56). Por. J. Baranowski: Materiały źródłowe do Zagłady Żydów z łódzkiego getta w Archiwum Państwowym w Łodzi, (w :) Judaica łódzkie, op. cit.
(57). W Archiwum znajduje się też zbiór dowodów osobistych, paszportów, różnych legitymacji i listów prywatnych pozostałych po wysiedlonych z Austrii, Czechosłowacji, Niemiec i Luksemburga. Być może i wśród tych archiwaliów, których nie przejrzałem, byłyby jakieś dokumenty Gabrieli i Valerii.
(58). Wg Getto Litzmannstadt , op. cit., s. 136.
(59). J. Poznański: Dziennik ..., op. cit., s. 55
(60). J. Baranowski : Łódzkie getto 1940-1944 , op. cit. s. 91.
(61). Kronika getta łódzkiego , op. cit., t. II, s. 245
(62). D. Sierakowiak Dziennik i, opr. L. Dobroszycki, Warszawa 1960.
(63). F. Kafka, Okrutne lata ..., op. cit. s. 215-217. 8 marca 1998 r. prezydent Republiki Czeskiej Václav Havel odwiedził łódzki cmentarz na Marysinie oddając hołd męczeństwu Prażan. A w październiku 2001 r. odsłonięto, wmurowaną w parkan cmentarza, tuż przy wejściu, tablicę upamiętniającą zagładę Żydów praskich.
(64). C. Lanzmann: Shoah Koszalin 1993, przeł. M. Bieńczyk, s. 17.
(65). Problematykę tego artykułu w pierwszej, szkicowej wersji przedstawiłem na polsko-czeskiej konferencji naukowej w Łowiczu (pn. Stosunki czesko-polskie w perspektywie porównawczej. Język - Literatura - Historia. 26-28 wrzesień 2002), którą zorganizowały miejscowa Mazowiecka Wyższa Szkoła Humanistyczno-Pedagogiczna i Vysoka Škola Karla Engliše z Brna. Tam nazwałem swoje wystąpienie "tekstem w procesie", bo liczyłem na dalsze ustalenia. Tu na koniec w przypisie (aby nie łamać już tekstu głównego), w uzupełnieniu do moich uwag o losach siostrzenic Kafki, mogę dodać, że starsza Pollakówna, czyli Marianne (ur. 19 IX 1913) wyszła za mąż za George'a Steinera (w 1935; w 1938 urodził im się syn Michael)) i z rodziną w 1939 wyjechała do Londynu . Zmarła tam 8 XI 2000 r. w wieku 87 lat. (na podstawie nekrologu w "The Times" z listopada 2000 r., o którym poinformował mnie życzliwie - dziękuję - Remigiusz Grzela ) Natomiast żyją w Pradze obie córki Ottli Věra - po mężu Soudková i Helene po mężu - Rumpeldová (to też informacja uzyskana od Grzeli na podstawie jego korespondencji z Hanna Greenfield, córką opiekunki dzieci, która podzieliła los Ottli Davidovej).

<< powrót do działu "Opinie, prace i interpretacje"

<< powrót do strony głównej